فهرست

فرخوان

فراخوان پنجمین دوسالانه بین‌المللی «کارتون کتاب»

استان شناسی

پیشینه تاریخی استان آذربایجان شرقی

تاریخچه آذربایجان قبل از اسلام

استان آذربايجان شرقي بخشي از سرزمين باستاني ماد است تا روزگار اسكندر و جانشينان وي آذربايجان را بخشي از ماد يا ماد كوچك مي ناميدند. ليكن در زمان اسكندر مقدوني بر ايران در سال (331 ق.م) سرداري به نام آتور پات يا آتروپاتن كه شهربان منطقه ماد كوچك بود در اين سرزمين قيام كرد و آنگاه با انعقاد عهدنامه اي از واگذاري آذربايجان به دست يوناني ها جلو گيري نمود و اسكندر بدين شرط كه آتروپات خود را تابع امپراتوري وي بداند اورا در آنجا باقي گذارد. پس از مرگ اسكندر كه خونريزي در بين جانشينان وي در گرفت ، آتروپات به حكمراني اين منطقه رسيد و به پاس خدمات وي از جلوگيري اعمال نفوذ بيگانگان در اين منطقه ماد كوچك را بنام سردار آتروپات خواندند و سپس به اسامي مختلف ، آذر بادگان و آذرآبادگان معروف شد.
در روزگار ساسانيان آذرپاتكان يكي از ايالات مهم ايران وبه قول يوناني ها ساتراپ نشين بوده كه به علت وجود آتشكده معروف آذر گشسب و آتشكده هاي ديگر ، به نام آذربايجان معروف شد.

تاریخچه آذربایجان بعد از اسلام

آذربايجان در دوره اسلامي يكي از مهمترين ايالات ايران محسوب مي شد و از زمان زوال ساسانيان تا امروز مركز حوادث بسياري بوده و نقش بزرگي در جريان تاريخ داشته است.
با حمله مغولان و با ورود هلاکوخان ، آذربایجان مرکز شاهنشاهی مغولان از خراسان تا شام شد. پس از مغولان و خاندان ترکان قره قیونلوها و آق قیونلوها بر این منطقه تسلط یافتندو بعد شاه اسماعیل اول تبریز را پایتخت ایران اعلام کرد . بعد ها در دوره قاجار و در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار بخشی از آذربایجان طی عهد نامه های به روسیه واگذار شد. از نام های دیگر این سرزمین ایرانویچ ،آذرگشسب و آتورپادگان است . بعد از فتحعلی شاه ، شهر تبریز ولیعهد نشین شد و احمد شاه و ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و بالاخره محمدعلی شاه دوران ولایت عهدی خود را در این شهر گذراندند. رضاخان در سال 1300 شمسی سیطره حکومت مرکزی ایران را بر این منطقه برقرار کرد. با شروع جنگ جهانی دوم در سال 1320 شمسی، نیروهای شوروی وارد ولایات شمالی ایران از جمله آذربایجان شدند. این نیروها در اردیبهشت ماه 1325 شمسی به دنبال طرح مسئله آذربایجان در سازمان ملل متحد، آذربایجان را تخلیه کردند. مردم آذربایجان در جریان ملی شدن صنعت نفت در سال 1329 شمسی مبارزه را علیه استعمار انگلیس آغاز کردند و سرانجام با پیروزی ، انگلیس شکست خورد.


 سیر تحولات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آذربایجان

خطه آذربایجان از كهن ترین تمدن‌های ایرانی بوده و جایگاه استواری در تمدن باستانی ایران دارد. تبریز مركز تاریخی این خطه، شهری است كهن كه اولین نشانه های تاریخی آن به هشت قرن قبل از میلاد مسیح مربوط می شود جایی كه در كتیبه سارگن دوم پادشاه آشوری از فتح آن یاد می شود. به روایت تاریخ، آذربایجان در زمان های بسیار دور مسكونی بوده و از فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و صنعتی چشمگیری(به لحاظ واقع شدن بر سر راه جاده ابریشم) برخوردار بوده است، به گونه ای که دانشمندان باستان شناس، بافت قدیمی ترین فرش بافته شده (فرش پازیرک) را به این منطقه نسبت می دهند..
همچنین براساس مشاهدات و نوشته جهانگردان و سیاحان معتبری چون یاقوت حموی، ماركوپلو، ابن بطوطه و ... شهر تبریز دارای بازارهای متعدد بوده و مصنوعات تولیدی آن به اقصی نقاط جهان صادر می شده است. رونق بازار تبریز و اقتصاد جاری در شهر در طول قرون گذشته، شهر را به جولانگاه تجارت و عرضه و تقاضای بین المللی درآورده و از قبال آن مردمی غنی، ثروتمند و قدرتمند داشت. از نظر فرهنگی نیز علاوه بر صنعت چاپ، كتب خارجی نخستین بار در این شهر به فارسی برگردانده شده و فن ترجمه در این شهر پاگرفته است.
نخستین دایره المعارف در دنیای اسلام و مسیحیت، اولین كتابخانه عمومی، نخستین سینما و تئاتر، فن عكاسی، فرش نوین، نخستین رمان، ادبیات كودكان، روزنامه نگاری ملی، شعر نو و نقد ادبی در این شهر پاگرفته و ره آورد مردمان پیشگام این دیار بوده است.
در زمینه علم و دانش نوین، فرزندان این خطه، طلایه‌داران پزشكی مدرن، كشاورزی مكانیزه، هوانوردی، راه و ساختمان سازی، ایجاد ضراب خانه، ایجاد نخستین كارخانه ها، نخستین شهرداری، تجارت نوین (نخستین اتاق بازرگانی)، نخستین شركت سهامی عام و بالاخره نخستین مرکز خدمات سرمایه گذاری می باشند.

نژاد، زبان و مذهب ساكنین آذربایجان

آذری ها، اصیل ترین افراد ایرانی هستند كه سه تا چهار هزار سال پیش به این سرزمین مهاجرت كرده اند. این عده به دو دسته پارت و ماد تقسیم شدند، كه در قسمت های مختلف ایران ساكن شدند از آن جمله مادها که در آذربایجان سكونت گزیدند. زبان مردم آذربایجان، تركی آذربایجان بوده و این زبان در اثر گذشت زمان در مسیر تكامل خود به واسطه ارتباط نزدیك با دیگر اقوام ساكن ایران زمین از قبیل فارس ها، اعراب، ارامنه، گرجیها، كردها و دیگر اقوام از نظر لغوی و دستوری بسیار گسترده‌تر گردیده است. زبان كنونی مردم تبریز آذری می باشد.
دین های رایج در آذربایجان از ابتدا تاكنون آئین های اولیه آریایی ها (دیوپرستی و مهرپرستی)، زرتشتی، یهودی، مسیحیت و اسلام بوده اند. از نظر مذهب، 98 درصد مردم استان مسلمان و دارای مذهب شیعه جعفری می‌باشند و اقلیتی از مسیحیان كه اكثراً ارمنی و گریگوری مذهبند در تبریز زندگی می‌كنند.


موقعیت جغرافیایی استان آذربایجان شرقی
منطقه آذربایجان به علت موقعیت خاص جغرافیایی، یكی از مناطق حساس و مهم كشور است. استان آذربایجان شرقی از استان‌های مهم و پرجمعیت ایران است كه در گوشه شمال غرب كشور واقع گردیده است. مساحت این استان 45491 كیلومتر مربع است که حدود 2.8 درصد از مساحت كل كشور را شامل می‌شود. این استان از نظر موقعیت طبیعی در محل به‌هم خوردگی دو رشته كوه البرز و زاگرس، به‌عبارتی در زون البرز و آذربایجان و در گوشه شمال‌غرب فلات ایران واقع شده‌است. از نظر تقسیمات حوضه‌های آب‌ریز كشور، حوضه‌های آب‌خیز ارس، سفیدرود ـ قزل‌اوزن و دریاچه ارومیه پهنه استان را پوشش می‌دهند كه بیشترین مساحت استان در محدوده حوضه آب‌ریز دریاچه ارومیه قرار گرفته‌است. در حالت كلی، استان آذربایجان‌شرقی یك منطقه كوهستانی محسوب می‌شود كه حدود 40 درصد از سطح آن را كوهستان فرا گرفته‌است. از مناطق كوهستانی معروف منطقه، می‌توان توده آتشفشانی سبلان در شرق و سهند در غرب و جنوب غربی و رشته كوه‌های قره‌داغ در شمال و رشته كوه‌های تخت سلیمان و اربط در جنوب و ارتفاعات بزقوش در جنوب شرق و قوشاداغ در شمال‌شرق استان را نام برد.

مرزهای استان

استان آذربایجان شرقی از ناحیه شمال، با كشورهای آذربایجان، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان (وابسته به كشور آذربایجان) به طول 235 كیلومتر دارای خط همجواری است كه مرز مشترك این استان با كشورهای فوق را رود ارس تشكیل می‌دهد. در حال حاضر ارتباط استان با كشورهای همجوار در طول این مرز تنها از سه نقطه جلفا، خداآفرین و كردشت (مرز نوردوز) انجام می‌گیرد كه در این میان جلفا از اهمیت خاصی برخوردار است. همچنین آذربایجان شرقی به دلیل داشتن اشتراكات فراوان با كشورهای همسایه یكی از مهم‌ترین مناطق كشور در روابط خارجی محسوب می‌شود. این استان از ناحیه غربی و جنوب غربی با آذربایجان غربی همجوار می‌باشد. در جنوب خود با استان زنجان و از ناحیه شرقی نیز با استان اردبیل حدود 400 كیلومتر مرز مشترك دارد.

اقلیم و آب و هوای استان و سیمای طبیعی آن

آب و هوای آذربایجان شرقی به طور كلی سرد و خشك است ولی به علت تنوع توپوگرافیكی از اقلیم‌های متفاوتی برخوردار است. این استان همواره تحت تأثیر بادهای سرد شمالی و سیبری و بادهای مرطوب دریای سیاه و مدیترانه و اقیانوس اطلس قرارگرفته است؛ به علاوه، بادهای محلی نیز تحت تأثیر شرایط طبیعی استان از سوی كوهستان‌های بلند و دریاچه‌های ارومیه و خزر به سوی دشت‌ها و جلگه‌ها می‌وزند. آذربایجان شرقی یك منطقه سردسیر و كوهستانی است و از لحاظ تقسیم‌بندی‌های اقلیمی جزو مناطق نیمه‌خشك به حساب می‌آید و میانگین بارندگی سالیانه آن 250 الی 300 میلی‌متر است.
موقعیت كوهستانی و عرض جغرافیایی استان از عوامل برودت و سرمای قسمت اعظم این منطقه است. كم‌ارتفاعی و اثرات ملایم‌كننده بخارهای دریای خزر در پاره‌ای از مناطق از عوامل اعتدال اقلیمی آن به شمار می‌آید. به علاوه آذربایجان تا حدودی تحت تأثیر جریان‌های مرطوب دریای مدیترانه از سمت غرب و جنوب غربی قرار دارد و توده‌های هوای سرد سیبری نیز از شمال بر آب و هوای آن اثر می‌گذارد. تبریز نیز دارای هوایی كم‌رطوبت بوده و حد متوسط بارندگی آن در سال 285 میلی‌متر است. این جلگه در اثر ارتفاعی كه از سطح دریا دارد، دارای زمستان‌های طولانی و سرد و تابستان‌های معتدل است.
علاوه بر پوشش گیاهی متنوعی كه در فضاهای جلگه‌ای، دره‌ای و كوهستانی استان وجود دارد، جنگل‌های متراكمی نیز نقاط مختلف استان را پوشانده است. در شمال ارسباران، دره ارس و شهر ورزقان، كوه‌های قازان‌داغی و قندراتباشی واقع شده است كه پوشیده از درختان جنگلی و مراتع كوهستانی است. كوه‌های گویچه‌بئل پوشیده از درختان نیمه‌جنگلی و مراتع سرسبز و خرم است و در جنوب غربی اهر واقع شده است. این مكان كوهستانی، ییلاق ایلات قره‌خانلو و مددلو است. بیشترین گونه‌‌های درختی كه در جنوب غربی اهر مشاهده می‌شود، بلوز و ممرز است. جنگل‌های شهرستا‌ن‌های مراغه و هشترود نیز از نظر درجه اهمیت در مرتبه بعدی قرار دارند. این جنگل‌ها كه از وسعت كمتری نسبت به جنگل‌های ارسباران برخوردار است عمدتاً از درختچه گز تشكیل شده است.

حوضه‌های آبریز استان

از نظر تقسیمات حوضه‌های آبریز كشور، حوضه‌های آبخیز ارس، سفیدرود، قزل‌اوزن و دریاچه ارومیه پهنه استان را پوشش می‌دهند كه بیشترین مساحت استان در محدوده حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار گرفته است. در حالت كلی، آذربایجان شرقی یك منطقه كوهستانی محسوب می‌شود كه حدود 40 درصد از سطح آن را كوهستان، 28.2 درصد را تپه ماهورها و 31.8 درصد را زمین‌های هموار (دشت‌ها و جلگه‌های میان‌كوهی) فرا گرفته است. رودخانه ارس از محدوده سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و اردبیل می‌گذرد كه برای هر سه استان شاهرگ حیاتی محسوب می‌شود. دریاچه ارومیه و حوضه آبریز آن كه بیشترین سطح استان را تحت پوشش قرار می دهد از منابع طبیعی مشترك با استان آذربایجان غربی محسوب می‌شود. حوضه آبریز سفیدرود قزل‌اوزن كه پهنه جنوب شرقی استان را تحت پوشش قرار داده از اشتراكات طبیعی مابین استان‌های اردبیل و زنجان و آذربایجان شرقی می باشد.
 
 
ظرفیت های استان آذربایجان شرقی
آذربایجان‌ شرقی یکی از استان‌ها مهم، پرجمعیت و آباد ایران است که در گوشه شمال‌غرب ایران واقع شده است. این استان دارای مرز مشترك با جمهوري‌هاي آذربايجان، نخجوان و ارمنستان بوده و به دلیل واقع شدن در مسير جاده ابريشم و داشتن موقعيت ويژه جغرافيايي به عنوان چهارراه ارتباطي ايران و اروپا و دروازه مشرق زمین خوانده می‌شود.

توانمندی‌های بخش صنعت

آذربایجان‌شرقی یکی از قطب های مهم صنعتی کشور است و وجود بسیاری صنایع با قابلیت‌های موجود به رونق صنایع و توسعه منطقه کمک شایانی کرده است.
بیش از ۵۰۰۰ واحد صنعتی فعال در استان وجود دارند که عمده واحدهای صنعتی استان شامل صنایع غذایی، دارویی و بهداشتی؛ صنایع نساجی و چرم؛ صنایع شیمیایی و سلولزی؛ صنایع کانی غیرفلزی؛ صنایع سنگین تولیدکننده ماشین‌آلات و تجهیزات و قطعه‌سازی؛ صنایع خودرو، نیرو محرکه و ریخته‌گری و صنایع بالادست نفت، فولاد و پتروشیمی می باشند.
وجود منطقه آزاد تجاری، صنعتی ارس به وسعت ۵۱۰۰۰ هکتار، مناطق ویژه اقتصادی، بیش از ۵۰ شهرک و ناحیه صنعتی و شهرک اختصاصی سرمایه‏گذاری خارجی در نقاط مختلف استان نشان از شکوفایی اقتصادی و تسریع سرمایه‌گذاری در استان دارد.

توانمندی‌های بخش معدن

استان آذربایجان شرقی یکی از مناطق غنی کشور از نظر وجود ذخایر مختلف و متنوع معدنی است و بیش از ۸ ميليارد تن ذخيره معدني در این استان شناسايي شده است. از جمله مهم‌ترین این معادن کانسار مس سونگون می باشد که یکی از بزرگ‌ترین اندیس‌های مس ایران و جهان به شمار می‌رود. این استان دارای ذخایر منحصربفردی از قبیل نفلین‌سینیت، کائولن، پرلیت، دیاتومیت و ... می‌باشد.

توانمندی‌های بخش کشاورزی

این استان با دارا بودن ۴۱۴ هزار هکتار اراضی آبی و ۸۰۷ هزار هکتار اراضی دیمی، جزء استان‌های برتر در تولیدات کشاورزی و دامی می‌باشد. از جمله محصولات مهم و عمده استان انگور، زردآلو، سیب درختی، سیب زمینی، گردو، بادام، عسل، گوشت قرمز و ... است.

توانمندی‌های بخش گردشگری

استان آذربایجان‌شرقی همچنین یکی از قطب‌هاي صنعت گردشگري به دليل برخورداري از جاذبه‌هاي طبيعي، تاريخي و زيست‌محيطي کشور است. این استان دارای ۱۸۰۰  اثر ثبت ملی و دو اثر ثبت جهانی (بازار سنتی تبریز، بزرگ‌ترین سازه آجری جهان با ۲۷ هکتار وسعت و کلیساهای آذربایجان)، ۹ اثر صنایع‌دستی دارای مهر اصالت یونسکو، ۳۵ اثر دارای نشان برتر و ۸۰ رشته صنایع‌دستی فعال می‌باشد. از جمله عناوین مهم جهانی مأخوذه این استان می‌توان به اخذ برند جهانی در فرش دست‌باف هریس، اخذ عنوان تبریز به عنوان شهر جهانی فرش دستباف و انتخاب تبریز به عنوان شهر نمونه گردشگری کشورهای اسلامی در سال 2018 اشاره کرد.

توانمندی‌های بخش حمل و نقل

این استان دارای ارتباطات حمل و نقل جاده‌ای و ریلی وسیع با کشورهای همجوار می‌باشد. همچون راه‌آهن باري و مسافري متصل به كشورهاي تركيه، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان.
آذربایجان شرقی یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های تخلیه و بارگیری کالاهای صادراتی در کشور محسوب می‌شود. به منظور پیشبرد اهداف توسعه‌ای استان، اولین استان در طراحی و اجرای سیستم پنجره واحد سرمایه‌گذاری در کشور می‌باشد که از این طریق سهولت انجام امور سرمایه‌گذاری را برای سرمایه‌گذاران فراهم نموده است.

 
راهنمای گردشگری استان آذربایجان شرقی